ELM GÖZƏLDİR
Milton Fridman XX əsrin ən nüfuzlu iqtisadçılarından biri, monetarizm nəzəriyyəsinin əsas nümayəndəsi və 1976-cı il İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatıdır. Onun elmi fəaliyyəti pul-kredit siyasəti, istehlak davranışı, inflyasiya və iqtisadi sabitlik haqqında təsəvvürlərin formalaşmasına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.
Con Teylorla müsahibəsində Fridman elmi fəaliyyətinin başlanğıcından, statistik tədqiqatlarından, daimi gəlir nəzəriyyəsindən və pulun iqtisadiyyatda rolundan danışır. Söhbət onun iqtisadi nəzəriyyələrini hansı təcrübə və müşahidələr əsasında inkişaf etdirdiyini anlamağa imkan verir. Fridmanın iqtisadi baxışlarının formalaşmasında Çikaqo və Kolumbiya universitetlərində aldığı təhsil mühüm rol oynayıb. O, iqtisadi nəzəriyyəni statistik məlumatların təhlili ilə əlaqələndirməyə xüsusi əhəmiyyət verirdi. İlk tədqiqatlarında istehlak xərcləri, gəlirlər və qiymətlərin dəyişməsi kimi məsələləri araşdıran Fridman iqtisadi hadisələrin yalnız nəzəri mülahizələrlə izah edilməsini kifayət hesab etmirdi. Onun fikrincə, irəli sürülən fərziyyələr real məlumatlarla yoxlanılmalı və nəticələr əsasında qiymətləndirilməlidir. İkinci Dünya müharibəsi dövründə ABŞ Maliyyə Nazirliyində və statistik tədqiqat qruplarında çalışması da onun təcrübəsini genişləndirdi. O, vergitutma, inflyasiya və hərbi problemlərin statistik təhlili ilə məşğul oldu. Bu fəaliyyət ona məhdud resurslardan istifadə edərək optimal qərarların müəyyənləşdirilməsi prinsiplərini praktik məsələlər üzərində öyrənmək imkanı verdi.
Müsahibənin əsas mövzularından biri Fridmanın ən mühüm elmi töhfələrindən sayılan daimi gəlir nəzəriyyəsidir. İqtisadçı bu nəzəriyyəni özünün ən uğurlu tədqiqatlarından biri hesab edirdi. Nəzəriyyəyə görə, insanların istehlak qərarları yalnız həmin dövrdə əldə etdikləri gəlirdən asılı deyil. Onlar gəlirlərinin gələcəkdə necə dəyişəcəyini və mövcud gəlir artımının davamlı olub-olmayacağını da nəzərə alırlar. Fridman gəliri iki əsas kateqoriyaya ayırır:
Daimi gəlir — insanın uzunmüddətli perspektivdə əldə edəcəyini gözlədiyi gəlir.
Müvəqqəti gəlir — birdəfəlik mükafat, təsadüfi qazanc və ya qısamüddətli gəlir dəyişiklikləri kimi davamlı olması gözlənilməyən gəlir.
Məsələn, bir şəxs birdəfəlik mükafat aldıqda həmin pulun hamısını xərcləmək əvəzinə bir hissəsini yığa bilər. Əgər onun əməkhaqqısı uzunmüddətli əsasda artırsa, istehlak xərclərini də davamlı şəkildə artırması mümkündür.
Bu yanaşma istehlak davranışının izahında mühüm dəyişiklik yaratdı. Fridman göstərdi ki, gəlirin qısamüddətli dəyişməsi ilə istehlak arasındakı əlaqə uzunmüddətli əlaqədən fərqlənə bilər. Fridmanın elmi fəaliyyətinin digər əsas istiqaməti monetar nəzəriyyədir. Monetarizm pul kütləsinin, pul təklifinin və pul-kredit siyasətinin iqtisadi proseslərə təsirini ön plana çıxarır. Fridmanın fikrincə, inflyasiyanı və iqtisadi sabitliyi izah etmək üçün yalnız vergiləri və dövlət xərclərini araşdırmaq kifayət deyil. Dövriyyədəki pulun miqdarı və onun dəyişmə tempi də nəzərə alınmalıdır.
Müsahibədə iqtisadçı müharibə dövründə inflyasiyanın qarşısının alınması ilə bağlı müzakirələrdən bəhs edir. Həmin dövrdə diqqət əsasən vergilərin artırılmasına və qiymətlərə inzibati nəzarətə yönəldilmişdi. Fridman sonralar bu məsələlərin daha geniş pul-kredit siyasəti çərçivəsində araşdırılmasının vacibliyini vurğuladı. Onun monetarist yanaşmasına əsasən, pul təklifinin davamlı və nəzarətsiz artması uzunmüddətli inflyasiya təzyiqləri yarada bilər. Buna görə pul siyasətinin iqtisadi nəticələri sistemli şəkildə öyrənilməli, qərarlar isə etibarlı məlumatlara əsaslanmalıdır.
Con Teylorla söhbətdə dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsinin formaları da müzakirə olunur. Fiskal siyasət vergilər və dövlət xərcləri vasitəsilə, pul-kredit siyasəti isə pul təklifi və digər monetar alətlər vasitəsilə iqtisadi şəraitə təsir göstərir. Fridman əvvəlki tədqiqatlarında fiskal siyasətin rolunu araşdırsa da, sonradan pul kütləsinin və monetar mexanizmlərin təhlilinə daha çox diqqət ayırdı. O, büdcə kəsiri və profisitinin iqtisadi təsirlərini qiymətləndirərkən onların iqtisadi vəziyyətin özü ilə də dəyişə biləcəyini nəzərə almağın vacibliyini qeyd edirdi. İqtisadçı uzunmüddətli iqtisadi sabitlik üçün aydın və proqnozlaşdırıla bilən siyasət qaydalarına üstünlük verirdi. Onun yanaşmasına görə, iqtisadiyyatın hər qısamüddətli dəyişməsinə cavab olaraq tez-tez qərar dəyişmək əvəzinə, uzun müddət ərzində işləyə biləcək prinsiplər hazırlamaq daha məqsədəuyğundur.
Müsahibə Fridmanın elmi metodologiyasını da aydın göstərir. O, iqtisadi nəzəriyyənin dəyərini yalnız məntiqi baxımdan cəlbedici olmasında deyil, real hadisələri izah etmək və yoxlanıla bilən nəticələr vermək qabiliyyətində görürdü. Bu yanaşma bir neçə mərhələdən ibarətdir:
İqtisadi hadisəni izah edən fərziyyə irəli sürmək.
Fərziyyədən yoxlanıla bilən nəticələr çıxarmaq.
Nəticələri real məlumatlarla müqayisə etmək.
Müşahidələr fərziyyəni dəstəkləmədikdə onu yenidən nəzərdən keçirmək.
Fridmanın daimi gəlir nəzəriyyəsi üzərində işi bu metodun nümunələrindən biridir. O, gəlir və istehlak arasındakı əlaqəni izah etmək üçün nəzəri fərziyyələr irəli sürmüş, sonra onları statistik müşahidələr vasitəsilə yoxlamışdır. Bu yanaşma iqtisadi tədqiqatlarda empirik təhlilin əhəmiyyətini gücləndirmişdir. Müsahibənin mühüm nəticələrindən biri Fridmanın iqtisadi siyasətdə uzunmüddətli perspektivə verdiyi üstünlükdür. O, siyasət qərarlarının təsirlərini yalnız qısamüddətli nəticələrə əsasən qiymətləndirməyin düzgün olmadığını düşünürdü. Pul təklifinin dəyişməsi, inflyasiya gözləntiləri və istehlakçıların davranışları zaman ərzində qarşılıqlı təsir göstərir. Buna görə iqtisadi siyasətin nəticələrini anlamaq üçün bu əlaqələri geniş zaman çərçivəsində araşdırmaq lazımdır.
Fridmanın yanaşması iqtisadi qərarların elmi əsaslarla qəbul edilməsini, nəzəriyyələrin faktlarla yoxlanılmasını və siyasətin uzunmüddətli nəticələrinin nəzərə alınmasını ön plana çıxarır.
Milton Fridmanın Con Teylorla müsahibəsi onun iqtisadi düşüncəsinin formalaşmasını və əsas nəzəriyyələrinin arxasında dayanan elmi yanaşmanı anlamaq üçün əhəmiyyətli mənbədir. Müsahibədən üç əsas nəticə çıxarmaq olar: insanların istehlak qərarları uzunmüddətli gəlir gözləntilərindən asılıdır; pul kütləsi və pul-kredit siyasəti inflyasiyanın izahında mühüm rol oynayır; iqtisadi nəzəriyyələr real məlumatlar əsasında yoxlanılmalıdır. Fridmanın elmi irsinin əsas mesajı budur: iqtisadi siyasət yalnız cari problemlərə reaksiya verməklə məhdudlaşmamalı, empirik sübutlara və uzunmüddətli sabitlik prinsiplərinə əsaslanmalıdır.
