НАУКА ПРЕКРАСНА
əsələn, təsəvvür edin ki, yanvarın 1-də qarşınıza qoyduğunuz məqsədləri yerinə yetirmək üçün ilin sonuna üç ay qalıb. Bu cür ifadə sizi hərəkətə keçməyə həvəsləndirə bilər. Ancaq qarşıda cəmi iki ay 17 gün qaldığını eşitsəniz, vaxt əslində daha az olsa da, tələskənlik hissi daha zəif ola bilər.
Dəqiqələr zaman hissimizi niyə dəyişir?
Dipak Sirvani 10 araşdırmadan ibarət tədqiqatlar silsiləsində müəyyən edib ki, müddət həm böyük, həm də kiçik zaman vahidləri ilə ifadə edildikdə insanlara daha uzun görünə bilər.
Məsələn, insanlar “2 saat 55 dəqiqə” ifadəsini bəzən “3 saat” ifadəsindən daha uzun müddət kimi qəbul edirlər. Halbuki 3 saat əslində 5 dəqiqə çoxdur.
Tədqiqatçı bu effekti müxtəlif məlumatlar əsasında yoxlayıb. Araşdırmaya 10 mindən çox onlayn kurs haqqında məlumat və 6 mindən artıq insanın iştirak etdiyi doqquz eksperiment daxil edilib.
Sirvaninin izahına görə, beynimiz zamanı təsvir edərkən ifadədə göstərilən ölçü vahidlərinə diqqət yetirir. İnsan “3 saat” eşidəndə müddəti bütöv saatlarla təsəvvür edir. “2 saat 55 dəqiqə” ifadəsində isə həm saatları, həm də dəqiqələri nəzərə alır. Beləliklə, zaman daha çox kiçik hissələrə bölünmüş kimi qavranılır və qısa müddət belə daha uzun görünə bilir.
Zamanı ifadə etmə üsulu məqsədlərimizə necə təsir edir?
Bu psixoloji xüsusiyyəti gündəlik planlaşdırmada nəzərə almaq olar. Əgər qarşınızdakı iş sizə çox böyük görünürsə, onun müddətini daha asan qavranılan formada təsəvvür etmək işə başlamağı asanlaşdıra bilər. Lakin bəzi hallarda bunun əksi də baş verir.
Məsələn, “15 dekabr saat 20:00” tarixi sadəcə “15 dekabr” ifadəsindən daha uzaq görünə bilər. Dəqiq saat göstərildikdə diqqət günlərdən saatlara yönəlir və gözləmə müddəti insana daha uzun təsir bağışlayır.
Eksperimentlərdən birində iştirakçılar pul mükafatını almaq üçün bir neçə gün gözləməyə, ödənişin daha dəqiq vaxtı göstərildikdə daha az razı olurdular. Çünki gözləmə müddətini subyektiv olaraq daha uzun hiss edirdilər.
Bununla belə, Sirvani qeyd edir ki, araşdırmada işləri təxirə salmaq vərdişi — prokrastinasiya — birbaşa yoxlanılmayıb. Ancaq son tarix insana daha uzaq görünərsə, işi sonraya saxlamaq ehtimalı arta bilər.
Oxşar nəticə idman məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsində də müşahidə olunub. İştirakçılardan həftəlik məşq müddətini planlaşdırmaq istənildikdə, vaxtı saat və dəqiqələrlə ifadə edənlər — məsələn, “həftədə 1 saat 55 dəqiqə” — sadəcə “2 saat” ifadəsini eşidənlərlə müqayisədə daha az iddialı hədəflər seçiblər. Dəqiqələr əlavə edildikdə məşq müddəti onlara daha böyük görünürdü.
Bəs məhsulların son istifadə tarixi?
Zamanın qavranılması məhsulları qiymətləndirməyimizə də təsir edə bilər.
Eksperimentdə iştirakçılar üzərində “30 sentyabr 2026” yazılan məhsulu, “sentyabr 2026” yazılan məhsulla müqayisədə, son istifadə müddəti daha uzun keçmiş kimi qiymətləndiriblər. Halbuki hər iki ifadə eyni tarixi bildirirdi. Dəqiq tarix göstərildikdə, istifadə müddəti yenicə bitmiş məhsullar daha az yararlı hesab olunurdu.
Bu xüsusiyyət son istifadə tarixinin düzgün qiymətləndirilməsinin vacib olduğu dərmanların etiketlənməsi baxımından da əhəmiyyət daşıya bilər.
Digər bir nümunə çatdırılma xidmətidir. “17 oktyabr saat 16:00-dək çatdırılacaq” ifadəsi “17 oktyabradək çatdırılacaq” ifadəsindən daha uzaq görünə bilər. Halbuki birinci ifadə daha dəqiqdir və çatdırılmanın daha erkən baş verəcəyini də nəzərdə tuta bilər.
Bu effektdən necə istifadə etmək olar?
Zamanı ifadə etməyin hər vəziyyət üçün vahid düzgün üsulu yoxdur. Məqsədin daha əlçatan görünməsi vacibdirsə, müddəti yuvarlaq rəqəmlərlə ifadə etmək onu daha az yorucu hiss etdirməyə kömək edə bilər. Əksinə, görüləcək işin həcmini və ya xidmətin müddətini vurğulamaq lazım gəldikdə, daha ətraflı ifadə zamanın daha uzun görünməsinə səbəb ola bilər.
Əsas nəticə: İnsanların zaman hissi həmişə saat və təqvimlə üst-üstə düşmür. Müddətin ifadə formasındakı kiçik dəyişiklik belə gözləməni nə qədər uzun hiss etdiyimizə, nə qədər səy göstərməyə hazır olduğumuza və qarşımıza qoyduğumuz məqsədi nə dərəcədə əlçatan saydığımıza təsir göstərə bilər.
Bəzən məsələ nə qədər vaxtımızın olmasında deyil, həmin vaxtı beynimizin necə qavramasındadır.
